sobota, 13 lipca 2013

W imię nauki? - "Szympansy z azylu Fauna" Andrew Westoll

Już kilkukrotnie zdarzało mi się pisać, że uwielbiam czytać o ludziach z pasją. Czasem są to podróżnicy, czasem facet, który postanowiła mieszkać przez rok z dzikimi wilkami. Niedawno wydawnictwo Czarne ruszyło z nową serią o wdzięcznym tytule „Menażeria” (czy już wspominałam, że zawsze popieram inicjatywy wydawania książek poruszających tematykę interakcji świata ludzi i zwierząt?) i od razu oddało do rąk czytelników kolejną opowieść o pasji i poświęceniu. Poświęceniu pewnej kobiety, która postanowiła weteranom eksperymentów medycznych zapewnić spokojną starość.

Zastanawialiście się kiedyś, jak wyglądają procedury dopuszczania do stosowania nowej terapii czy leku? Większość z nich obejmuje etap badań na zwierzętach (wcześniej dotyczyło to również badań nad nowymi kosmetykami, ale obecnie w Europie taka procedura jest zakazana, obowiązuje również zakaz stosowania komponentów testowanych na zwierzętach). Zazwyczaj zwierzętami tymi są gryzonie – łatwo i tanio można zapewnić im przyzwoite warunki do życia, szybko się rozmnażają i, jakkolwiek brutalnie by to zabrzmiało, żyją krótko, więc odpada problem, co zrobić ze zwierzętami po zakończeniu eksperymentów. Niemniej, zwłaszcza w latach 1950-1980 częstymi pensjonariuszami laboratoriów były małpy człekokształtne, ze szczególnym uwzględnieniem szympansów, jako gatunku najbliższego genetycznie człowiekowi. Obecnie większość krajów Unii Europejskiej zakazuje inwazyjnych (lub jakichkolwiek) eksperymentów na małpach człekokształtnych (a i tam, gdzie zakaz nie obowiązuje, odchodzi się od takich metod badań), ale w USA proceder kwitnie mimo wątpliwej wartości medycznej. Niemniej są ludzie, którym zależy na wprowadzeniu zakazu przeprowadzania inwazyjnych badań na małpach człekokształtnych i którzy aktywnie o to zabiegają. Jedną z takich osób jest Gloria Grow. Nie tylko wygłasza prelekcje przed Kongresem, ale też założyła azyl dla szympansów, które są zbyt stare lub chore, aby dłużej brać udział w eksperymentach. Andrew Wesoll na kilka miesięcy został wolontariuszem w tym azylu, aby zebrać materiał do książki.

„Szympansy z azylu Fauna” (zabawne – przez większość czasu byłam przekonana, że nazwa schroniska pochodzi od koźlonogich bożków, a tu niespodzianka: jednak od ogółu królestwa zwierząt) to opowieść z takich, jakie najbladziej lubię. Jest po trosze pamiętnikiem z wolontariatu (a było… no cóż, ciekawie), po trosze historią powstania ośrodka, portretem jego założycielki, dywagacjami na temat historii badań na małpach człekokształtnych i ich praw. Jednak najwięcej miejsca poświęcono pensjonariuszom ośrodka.

W czasie, gdy Westoll odbywał wolontariat, w Faunie przebywało trzynaście szympansów. Każdy z nich miał za sobą długie lata eksperymentów medycznych (szympansy żyją prawie tak długo jak ludzie), nieraz brutalnych i bolesnych. Wszystkie cierpią na schorzenia fizyczne i zaburzenia psychiczne, często bardzo głębokie. Nic w tym dziwnego, te małpy są przecież zwierzętami stadnymi, a w laboratoriach trzyma się je pojedynczo w bardzo małych klatkach, w dodatku odbiera matkom zaraz po urodzeniu, co bardzo utrudnia lub wręcz uniemożliwia prawidłowy dla gatunku rozwój. Pensjonariusze Fauny byli ponadto przez lata (lub dziesiątki lat) poddawani bolesnym zabiegom chirurgicznym (pod narkozą co prawda, ale bez podania później środków przeciwbólowych, bo mogłoby to zafałszować wyniki), zarażani ciężkimi chorobami i traktowani z pogwałceniem praw zwierząt. Tragiczny los małp uderza tym bardziej, jeśli weźmie się pod uwagę, że szympansy dorównują inteligencją trzyletniemu dziecku, a niektóre z nich były wcześniej uczone języka migowego (co prawda akurat te nie przebywają w ośrodku pani Grow), więc mogłyby opowiedzieć o swoich cierpieniach, gdyby nie zaburzenia psychiczne (o takich samych objawach, jakie występują u ludzi).

Panu Westollowi natura nie poskąpiła talentu pisarskiego, więc codzienność i historię Fauny potrafi przedstawić w sposób potoczysty i dynamiczny. W tej smutnej skądinąd opowieści nie brak humoru (co jest główną zasługą samych szympansów, które mają własne poczucie humoru – dość małpie, trzeba przyznać), jak i chwytających za serce momentów, czy dynamicznych akcji. Autor z nimi wszystkimi poraził sobie świetnie, a czytelnikowi pozostawało tylko pochłaniać kolejne strony. Choć dla co bardziej wrażliwych miłośników zwierząt „Szympansy z azylu Fauna” mogą być bardzo trudną lekturą.

Jeszcze kilka słów o jakości wydania. Szkoda, że oprawa nie ma skrzydełek (w skrytości ducha na to właśnie liczyłam), ale to moje prywatne marudzenie. Bardziej obiektywnymi wadami są sztywne kartki (nieuważny czy energiczny czytelnik może przez to złamać książce grzbiet) i drobna czcionka. Co prawda jako rekompensatę do tej drugiej wydawca zastosował szerokie i przejrzyste interlinie, ale to trochę mało. Nagminne jest też stosowanie anglosaskiej numeracji pięter – żaden budynek nie ma parteru, za to do wszystkich wchodzi się od razu najpierwsze piętro (na zamieszczonym w książce zdjęciu widać wyraźnie, że budynki Fauny nie wiszą w powietrzu, tylko mają normalne partery, a jedynie tłumacz o tym zapomniał). Raz zdarzyło się wspomnieć o badaniach nad wolno żyjącymi szympansami prowadzonymi w Tajlandii, ale to już drobiazg. Plus należy się za umieszczenie w książce czarnobiałych fotografii zarówno wszystkich pensjonariuszy, jak i samego ośrodka.

Komu poleciłabym tę książkę? Miłośnikom literatury faktu i przyrody oraz tym wszystkim, którym los zwierząt nie jest obojętny (może z wyłączeniem osób szczególnie wrażliwych na cierpienie naszych braci mniejszych – niektóre fakty przytoczone w „Szympansach…” nie są przeznaczone dla delikatnego czytelnika). Ale generalnie poleciłabym każdemu, kto lubi poczytać dobrą książkę. Nie tylko dla poobcowania z dobrym pisarstwem, ale dla poszerzenia horyzontów. Tego nigdy za wiele.

Książkę otrzymałam od Wydawnictwa Czarne.

Tytuł:Szympansy z azylu Fauna. O przetrwaniu i woli życia
Autor: Andrew Westoll
Tytuł oryginalny: The Chimps of Fauna Sanctuary: A True Story of Resilience and Recovery
Tłumacz: Maria Zawadzka
Cykl: Menażeria
Wydawnictwo: Czarne
Rok: 2013
Stron: 311

12 komentarzy:

  1. To bardzo smutne, kiedy zwierzęta cierpią, ale co robić? Testować te leki od razu na ludziach? Nie żebym jakoś bardzo siedziała w temacie, ale coś mi się obiło o uszy, że wyniki badań alternatywnych do testowania na zwierzętach są też mniej wiarygodne.

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. W niektórych dziedzinach medycyny i nauki sama nie widzę sensownej alternatywy (mówię tu głównie o genetyce, gdzie niezbędne jest badanie dziedziczenia). Niemniej, eksperymenty na wysoce inteligentnych gatunkach wydają mi się nieetyczne i niepotrzebne (nawet autor "Szympansów..." poświęcił kilka podrozdziałów na spory dotyczące zasadności badań na małpach i ich wartości naukowej), zwłaszcza, jeśli weźmie się pod uwagę, że warunki w których trzyma się zwierzęta labolatoryjne często dalekie są od ideału. W klatce 2x1,5x1,5m może w komfortowych warunkach żyć całe stado myszy, ale dla dziewięćdziesięciokilogramowego szympansa to zdecydowanie zbyt mało. A w takich klatkach trzyma się je w labolatoriach.

      Usuń
    2. Myślę, że nie bez powodu eksperymentuje się właśnie na szympansach, małpy są biologicznie chyba najbardziej podobnymi do nas organizmami. A te mniej inteligentne gatunki też przecież potrafią cierpieć.
      Za bezmyślne okrucieństwo wobec zwierząt (typu idzie sobie facet ulicą i od niechcenia skopie psa) stawiałabym pod pręgierzem, ale jeśli to ma służyć wyższemu celowi (choćby te leki) to niestety, ale trzeba zacisnąć zęby.
      Niemniej z tymi niehumanitarnymi warunkami przetrzymywania zwierząt też powinno coś zostać zrobione.

      Usuń
    3. Akurat najbardziej pod względem fizjologicznym podobna do człowieka jest świnia.;) To też w sumie o czymś świadczy - niby z szympansami jesteśmy spokrewnieni najbliżej, a fizjologiczne badania na świniach są bardziej miarodajne. Z resztą, z zasadnością doświadczeń na małpach (nie tylko na szympansach, ale o nich jest książka, więc) wielu naukowców polemizuje. Chyba coś jest na rzeczy, bo europejscy naukowcy doskonale sobie radzą bez szympansów w laboratoriach, za to amerykańscy nie chcą ich wypuścić... Tu jeszcze dochodzi kwestia wynajmu zwierząt laboratoryjnych prywatnym koncernom, często kosmetycznym - w USA testowanie kosmetyków na zwierzętach wciąż jest dozwolone (a przynajmniej w 2010 roku było).
      Moje stanowisko jest takie, że zwierząt o wysokiej inteligencji w ogóle nie powinno się przeznaczać do badań innych niż szeroko pojęte behawioralne (te o niższej inteligencji też co prawda potrafią cierpieć, ale śmiem twierdzić, że cierpienie jest w tym przypadku głównie fizyczne; małpy człekokształtne po pobycie w laboratorium cierpią na te same choroby psychiczne, co ludzie: zespół stresu pourazowego, zaburzenia funkcji społecznych, często dochodzi do samookaleczeń). Pozostałe zwierzęta wykorzystywać tylko wtedy, gdy to absolutnie konieczne i dążyć do znalezienia innej metody. W końcu na badania i tak idą ogromne fundusze, ich część można by przeznaczyć na szukanie nowych procedur.

      Usuń
    4. To mi się też obiło o uszy, że najbardziej zbliżona do ludzkiej krwi jest świńska ;) Zresztą świnie wbrew pozorom też wcale nie są takie głupie, a synonimem brudu zostały podobno nie dlatego, że tak bardzo go kochają, a dlatego, że to człowiek je trzyma w takich warunkach... Podmień w laboratoriach szympansy na świnie - zaraz będzie krzyk, że biedne świnki. Zresztą moim zdaniem nie całkiem niesłusznie, bo czy małpa czy świnia - jeden ból. Jednym z ulubionych obiektów naukowców do eksperymentowania jest też szczur, a to już jest wyjątkowo inteligentne zwierzę.

      Generalnie to masz bardzo zdrowe podejście do sprawy ;) "zwierzęta wykorzystywać tylko wtedy, gdy to absolutnie konieczne i dążyć do znalezienia innej metody" - pod tym sama się podpisuję. Uczulenie mam nie tylko na ludzi bezmyślnie okrutnych wobec zwierząt, ale też i na tych, którzy by uratować zwierzątka byliby skłonni wyciąć w pień połowę ludzkości :P

      Usuń
    5. Świnie to nawet grać w gry komputerowe umieją.;) A z tym brudem to, poza wersją, którą podajesz, mogło wyjść jeszcze od zamiłowania do kąpieli błotnych. A to przecież wszystko dla zdrowotności.

      Szczury co prawda są inteligentne, ale (i może brutalnie zabrzmi to, co napiszę) żyją krótko i są tanie. Więc nie cierpią latami, a mało który bierze udział w więcej niż jednym eksperymencie. Szympansy (i ogólnie większość dużych zwierząt, ale szympansy są chyba najbardziej długowieczne) są drogie, więc wykorzystuje się je przez dziesiątki lat do dziesiątków bolesnych eksperymentów. Znamienny jest też fakt, że część z nich była odsuwana od badań nie ze względu na wiek czy wyniszczenie organizmu, ale przez głębokie urazy psychiczne (objawiające się napadami histerii na widok człowieka; przy tak dużym i silnym zwierzęciu jest to już niebezpieczne dla personelu).

      Ja jestem za jako tako harmonijną koegzystencją.:) I np. bardzo podoba mi się inicjatywa nadania małpom człekokształtnym podstawowych praw człowieka (Hiszpania zdaje się to wprowadziła i nikomu się krzywda nie stała). Ale ogólnie myślę, że wystarczyłoby konsekwentne egzekwowanie przestrzegania praw zwierząt.

      Usuń
  2. Jak spotkam na swej drodze na pewno nie przejdę obok obojętnie.

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. W każdym razie polecam gorąco.:)

      Usuń
  3. Bardzo chętnie przeczytam - zachęciłaś mnie :)

    OdpowiedzUsuń
  4. Narobiłaś mi na nią ochoty :-)

    OdpowiedzUsuń
  5. Też jestem bardzo poruszona lekturą, wspaniała książka. Co do wydania, ja czytałam na kindlu i mogłam sobie powiększyć czcionkę, w wersji elektronicznej sa tez portrety szympansów z Fauny (ja tez myślałam, ze to azyl (kogo, czego) fauna ;) Pozdrawiam!

    OdpowiedzUsuń

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...